30 Σεπτεμβρίου, 2026

Ανθεκτικά Μνημεία – Ανθεκτικές Κοινότητες: Θωρακίζοντας την Πολιτιστική Κληρονομιά απέναντι στην Κλιματική Κρίση

Ένα νέο έργο του ECOCITY, του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας για την ενίσχυση της κλιματικής ανθεκτικότητας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η κλιματική αλλαγή δεν απειλεί μόνο το φυσικό περιβάλλον και τις κοινωνίες μας. Απειλεί και τα μνημεία που διατηρούν ζωντανή τη συλλογική μας μνήμη. Ακραία καιρικά φαινόμενα, μεταβολές στη θερμοκρασία και την υγρασία, έντονες βροχοπτώσεις, παράκτιοι κίνδυνοι και άλλες περιβαλλοντικές πιέσεις δημιουργούν νέες προκλήσεις για τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Απέναντι σε αυτή την πρόκληση ξεκινά το έργο «Ανθεκτικά Μνημεία – Ανθεκτικές Κοινότητες: Θωρακίζοντας την Πολιτιστική Κληρονομιά απέναντι στην Κλιματική Κρίση».

Το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών (ΕΑΑ), το ECOCITY, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) και το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας (ΥΠΕΘΑ) συνεχίζουν και διευρύνουν την κοινή προσπάθεια για την προσαρμογή της πολιτιστικής κληρονομιάς στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.

Από την εκτίμηση του κινδύνου στην προστασία των μνημείων

Το νέο έργο αξιοποιεί δεδομένα, ερευνητικά αποτελέσματα και στρατηγικές που έχουν αναπτυχθεί σε προηγούμενες ερευνητικές προσπάθειες, προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα: από την αναγνώριση του κινδύνου στη λήψη αποφάσεων και στον σχεδιασμό συγκεκριμένων παρεμβάσεων προσαρμογής. Στο επίκεντρο βρίσκονται νεότερα μνημεία που εντοπίζονται τόσο σε χερσαίες όσο και σε θαλάσσιες και παράκτιες περιοχές και συγκροτούν ευρύτερα συστήματα πολιτιστικής κληρονομιάς. Σε αυτά περιλαμβάνονται ιστορικά ναυάγια, πλωτές ιστορικές κατασκευές και παράκτιες αμυντικές υποδομές. Τα μνημεία που έχουν επιλεγεί για μελέτη παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς εκτίθενται τόσο σε κινδύνους που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή όσο και σε πιέσεις που προέρχονται από το ανθρωπογενές περιβάλλον. Η προσέγγιση του έργου θα λαμβάνει υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε μνημείου, την κατάσταση διατήρησής του, την έκθεσή του σε περιβαλλοντικές και ανθρωπογενείς πιέσεις και την τρωτότητά του, με στόχο την ιεράρχηση των κινδύνων και την επιλογή κατάλληλων μέτρων προσαρμογής.

Ένα πρακτικό εργαλείο για τους φορείς διαχείρισης μνημείων

Κεντρικό αντικείμενο του έργου αποτελεί η περαιτέρω εξέλιξη του υφιστάμενου Εγχειριδίου – Οδηγού για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή των νεότερων μνημείων των Ενόπλων Δυνάμεων. Στόχος είναι να εξελιχθεί σε ένα περισσότερο ολοκληρωμένο και χρηστικό εργαλείο υποστήριξης της λήψης αποφάσεων, το οποίο θα μπορεί να αξιοποιηθεί από φορείς που έχουν στην ευθύνη τους τη λειτουργία, προστασία και συντήρηση μνημείων, με δυνατότητα εφαρμογής και σε παλαιότερα μνημεία. Η μεθοδολογία θα συνδέει τη συλλογή και οργάνωση των απαραίτητων δεδομένων με την αξιολόγηση της έκθεσης, της τρωτότητας και του κινδύνου. Με βάση την κατηγοριοποίηση του κινδύνου θα είναι δυνατή η ιεράρχηση των αναγκών και η επιλογή κατάλληλων παρεμβάσεων, από αντιδιαβρωτικές και αντιπλημμυρικές παρεμβάσεις έως μέτρα απομάκρυνσης νερού, ελέγχου της παράκτιας διάβρωσης, συντήρησης, ενίσχυσης και αποκατάστασης.

Με αυτόν τον τρόπο, η επιστημονική αξιολόγηση μετατρέπεται σε ένα πρακτικό πλαίσιο για τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων.

Τρεις πιλοτικές εφαρμογές

Κατά τη διάρκεια των 24 μηνών υλοποίησης του έργου θα αναπτυχθούν και θα εξεταστούν στρατηγικές προσαρμογής μέσα από συγκεκριμένες πιλοτικές εφαρμογές. Μεταξύ των μνημείων που θα μελετηθούν περιλαμβάνονται:

• το Θωρηκτό «Γ. ΑΒΕΡΩΦ» στο Φαληρικό Δέλτα,
• το Γερμανικό Παρατηρητήριο στο Όρος Κριθίνα, στην περιοχή του Καβομαλιά,
• και ο Παραβολικός Τοίχος στο όρος Πατέλα, στο Λακκί της Λέρου.

Η διαφορετική φύση, θέση και έκθεση των μνημείων αυτών επιτρέπει στο έργο να εξετάσει διαφορετικούς τύπους κλιματικών και περιβαλλοντικών κινδύνων και να δοκιμάσει τη μεθοδολογία σε διαφορετικά πραγματικά περιβάλλοντα.

Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι συλλογική υπόθεση

Μία από τις σημαντικότερες διαστάσεις του έργου είναι ότι η κλιματική ανθεκτικότητα των μνημείων δεν αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως τεχνικό ή επιστημονικό ζήτημα. Παράλληλα με τη συλλογή και ανάλυση δεδομένων, το έργο επενδύει στην εκπαίδευση, την ενδυνάμωση και τη συνεργασία μεταξύ δύο βασικών πυλώνων: αφενός των φορέων που έχουν την ευθύνη μνημείων, όπως οι Ένοπλες Δυνάμεις και αρμόδιοι φορείς πολιτισμού, και αφετέρου της κοινωνίας των πολιτών, συμπεριλαμβανομένων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, επιστημονικών φορέων και ενεργών πολιτών. Στόχος είναι η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς να στηρίζεται όχι μόνο στην επιστημονική γνώση, αλλά και στη δημιουργία δικτύων συνεργασίας και ετοιμότητας γύρω από τα ίδια τα μνημεία και τις κοινότητες που συνδέονται με αυτά.

Ανοικτή Επιστήμη των Πολιτών και συμμετοχή των Ενόπλων Δυνάμεων

Ιδιαίτερα καινοτόμο στοιχείο του έργου για τα ελληνικά δεδομένα αποτελεί η συμπληρωματική αξιοποίηση συμμετοχικών προσεγγίσεων επιστήμης. Η Επιστήμη των Πολιτών (Citizen Science) μπορεί να δημιουργήσει νέες δυνατότητες συμμετοχής και ευαισθητοποίησης της κοινωνίας στην παρατήρηση και προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, φέρνοντας τους πολίτες πιο κοντά τόσο στα μνημεία όσο και στις προκλήσεις που δημιουργεί η κλιματική αλλαγή. Παράλληλα, διερευνάται η αξιοποίηση της συμβολής των Ενόπλων Δυνάμεων στην ανοικτή επιστημονική γνώση (Military Open Science), ενισχύοντας τη σύνδεση διαφορετικών φορέων, πεδίων τεχνογνωσίας και πηγών δεδομένων για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ανθεκτικά μνημεία σημαίνουν και ανθεκτικές κοινότητες

Τα μνημεία δεν αποτελούν απομονωμένες κατασκευές. Είναι συνδεδεμένα με τον τόπο, την ιστορία και τη συλλογική ταυτότητα των κοινοτήτων που τα περιβάλλουν. Για τον λόγο αυτό, η ενίσχυση της ανθεκτικότητας της πολιτιστικής κληρονομιάς απέναντι στην κλιματική αλλαγή αποτελεί ταυτόχρονα επένδυση στην ανθεκτικότητα των ίδιων των κοινοτήτων. Το νέο έργο φιλοδοξεί να δημιουργήσει μια μεθοδολογική διαδρομή από το μνημείο και τη συλλογή δεδομένων, στην αξιολόγηση του κινδύνου, την ιεράρχηση των αναγκών και τελικά στις κατάλληλες παρεμβάσεις, ώστε η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς να μπορεί να σχεδιάζεται προληπτικά και τεκμηριωμένα απέναντι στις μεταβαλλόμενες συνθήκες της κλιματικής κρίσης.

Στόχος: Ανθεκτικά Μνημεία – Βιώσιμη Πολιτιστική Κληρονομιά – Ανθεκτικές Κοινότητες.