16 Οκτωβρίου, 2026
PFAS: Ώρα να βάλουμε τέλος στα «παντοτινά χημικά»: Ευρωπαϊκό Μανιφέστο για την προστασία της ανθρώπινης υγείας, του περιβάλλοντος και των μελλοντικών γενεών
Η χημική ρύπανση αποτελεί μία από τις σημαντικότερες, αλλά συχνά λιγότερο ορατές, περιβαλλοντικές προκλήσεις της εποχής μας. Ανάμεσα στις ουσίες που προκαλούν υψηλή ανησυχία βρίσκονται τα PFAS, γνωστά και ως «παντοτινά χημικά» (forever chemicals), λόγω της εξαιρετικά μεγάλης ανθεκτικότητάς τους στη φυσική αποδόμηση. Οι ουσίες αυτές έχουν πλέον ανιχνευθεί στο νερό, στο έδαφος, στον αέρα, στα τρόφιμα, στην άγρια ζωή, αλλά και στον ανθρώπινο οργανισμό. Η εκτεταμένη παρουσία τους εγείρει σοβαρά ερωτήματα για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις τους στην υγεία, στη βιοποικιλότητα και στη βιωσιμότητα των οικοσυστημάτων. Μπροστά σε αυτή την αυξανόμενη απειλή, ευρωπαϊκές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ενώνουν τις δυνάμεις τους μέσα από το Μανιφέστο για τον επείγοντα τερματισμό της χρήσης των PFAS, ζητώντας αποφασιστική ευρωπαϊκή δράση για τον περιορισμό της παραγωγής και της χρήσης τους.
Τι είναι τα PFAS και γιατί μας ανησυχούν;
Τα PFAS (Per- and Polyfluoroalkyl Substances) αποτελούν μια μεγάλη οικογένεια περισσότερων από 10.000 συνθετικών χημικών ουσιών, οι οποίες χρησιμοποιούνται ευρέως από τα μέσα του 20ού αιώνα. Χάρη στην αντοχή τους στο νερό, στα λίπη και στις υψηλές θερμοκρασίες, συναντώνται σε πολλά προϊόντα καθημερινής χρήσης και βιομηχανικές εφαρμογές, όπως:
- Συσκευασίες τροφίμων και αντικολλητικά μαγειρικά σκεύη
- Αδιάβροχα ενδύματα, υποδήματα και υφάσματα
- Καλλυντικά και προϊόντα προσωπικής φροντίδας
- Αφρούς πυρόσβεσης
- Ηλεκτρονικές συσκευές και βιομηχανικό εξοπλισμό
- Ορισμένες τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται στην ενεργειακή μετάβαση
Το βασικό χαρακτηριστικό των PFAS είναι ο ιδιαίτερα ισχυρός χημικός δεσμός άνθρακα-φθορίου, ο οποίος καθιστά πολλές από αυτές τις ουσίες εξαιρετικά ανθεκτικές στη διάσπαση. Αυτό σημαίνει ότι μπορούν να παραμένουν στο περιβάλλον για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα, ενώ ορισμένες συσσωρεύονται στους ζωντανούς οργανισμούς. Η ρύπανση από PFAS δεν αποτελεί μόνο πρόβλημα του παρόντος. Είναι μια περιβαλλοντική κληρονομιά που κινδυνεύουμε να μεταφέρουμε στις επόμενες γενιές.
Οκτώ λόγοι για τους οποίους απαιτείται άμεση δράση
Το ευρωπαϊκό Μανιφέστο αναδεικνύει οκτώ βασικούς λόγους που καθιστούν αναγκαίο τον συνολικό περιορισμό των PFAS
1. Παγκόσμια και επίμονη περιβαλλοντική ρύπανση
Η εκτεταμένη χρήση των PFAS έχει οδηγήσει στην παρουσία τους ακόμη και σε απομακρυσμένες περιοχές του πλανήτη. Επιστημονικές έρευνες έχουν εντοπίσει PFAS σε ποτάμια, λίμνες, θάλασσες, βρόχινο νερό, εδάφη και οργανισμούς, ακόμη και σε περιοχές της Αρκτικής και της Ανταρκτικής. Η εξαιρετική τους ανθεκτικότητα καθιστά τη ρύπανση δύσκολα αναστρέψιμη.
2. Χιλιάδες περιοχές στην Ευρώπη αντιμετωπίζουν ήδη προβλήματα ρύπανσης
Το ερευνητικό πρόγραμμα Forever Pollution Project αποκάλυψε το 2023 σχεδόν 23.000 περιοχές στην Ευρώπη με καταγεγραμμένη ρύπανση από PFAS. Περισσότερες από 2.100 χαρακτηρίστηκαν ως σημεία ιδιαίτερα υψηλής επιβάρυνσης (pollution hotspots). Οι περιοχές αυτές βρίσκονται συχνά κοντά σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις, αεροδρόμια, στρατιωτικές βάσεις και εκτάσεις όπου έχουν χρησιμοποιηθεί μολυσμένα υλικά. Η απορρύπανση απαιτεί σημαντικούς οικονομικούς πόρους και μπορεί να διαρκέσει δεκαετίες.
3. Τα PFAS ανιχνεύονται στον ανθρώπινο οργανισμό
Η έκθεση στα PFAS πραγματοποιείται κυρίως μέσω της τροφής, του πόσιμου νερού, της σκόνης και διαφόρων καταναλωτικών προϊόντων. Μελέτες βιοπαρακολούθησης έχουν εντοπίσει συγκεκριμένες PFAS στο ανθρώπινο αίμα, στον πλακούντα, στο μητρικό γάλα και στο αίμα του ομφάλιου λώρου. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η έκθεση των παιδιών και των εγκύων, καθώς ορισμένες ουσίες μπορούν να μεταφερθούν από τη μητέρα στο έμβρυο.
4. Σοβαροί κίνδυνοι για τη δημόσια υγεία
Η επιστημονική έρευνα έχει συσχετίσει την έκθεση σε ορισμένα PFAS με δυσμενείς επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, όπως:
- Διαταραχές του θυρεοειδούς
- Επιπτώσεις στη λειτουργία του ήπατος
- Αυξημένα επίπεδα χοληστερόλης
- Μειωμένη ανοσολογική απόκριση σε εμβολιασμούς
- Επιπτώσεις στην αναπαραγωγική υγεία και στην ανάπτυξη των παιδιών
- Αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης συγκεκριμένων μορφών καρκίνου
Το 2023, ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον Καρκίνο (IARC) ταξινόμησε το PFOA ως καρκινογόνο για τον άνθρωπο (Ομάδα 1) και το PFOS ως πιθανώς καρκινογόνο (Ομάδα 2Β). Παρότι οι επιπτώσεις δεν είναι ίδιες για όλα τα PFAS, η έλλειψη επαρκών τοξικολογικών δεδομένων για χιλιάδες ουσίες ενισχύει την ανάγκη εφαρμογής της αρχής της προφύλαξης.
5. Απειλή για τη βιοποικιλότητα και τα οικοσυστήματα
Τα PFAS έχουν ανιχνευθεί σε ψάρια, θαλάσσια θηλαστικά, πτηνά και άλλους οργανισμούς. Η έκθεση σε ορισμένες από αυτές τις ουσίες έχει συνδεθεί με διαταραχές στην αναπαραγωγή, στον μεταβολισμό και στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος διαφόρων ειδών. Η χημική ρύπανση επιβαρύνει οικοσυστήματα που ήδη αντιμετωπίζουν τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, της απώλειας οικοτόπων και της υποβάθμισης της βιοποικιλότητας.
6. Το πόσιμο νερό βρίσκεται υπό πίεση
Η υψηλή κινητικότητα πολλών PFAS στο υδάτινο περιβάλλον επιτρέπει τη μεταφορά τους από τις πηγές ρύπανσης σε υπόγεια και επιφανειακά νερά. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το τριφθοροξικό οξύ (TFA), μια εξαιρετικά επίμονη και κινητική ουσία, η οποία μπορεί να προκύψει από τη διάσπαση άλλων PFAS. Η απομάκρυνση των PFAS από το πόσιμο νερό είναι συχνά τεχνικά απαιτητική και οικονομικά δαπανηρή. Η πρόληψη της ρύπανσης στην πηγή αποτελεί επομένως ουσιαστικότερη και περισσότερο βιώσιμη λύση από τη συνεχή προσπάθεια απορρύπανσης.
7. Εμπόδιο στην κυκλική οικονομία
Η παρουσία PFAS σε προϊόντα και υλικά δυσχεραίνει την ασφαλή ανακύκλωση και επαναχρησιμοποίησή τους. Οι ουσίες αυτές μπορούν να μεταφερθούν σε ανακυκλωμένα προϊόντα, σε οργανικά απόβλητα και, τελικά, στο έδαφος και στην τροφική αλυσίδα. Η μετάβαση σε μια πραγματικά κυκλική οικονομία προϋποθέτει υλικά που είναι ασφαλή τόσο κατά τη χρήση τους όσο και μετά το τέλος του κύκλου ζωής τους.
8. Ασφαλέστερες εναλλακτικές λύσεις είναι ήδη διαθέσιμες
Σε πολλές εφαρμογές υπάρχουν ήδη εναλλακτικές τεχνολογίες και υλικά χωρίς PFAS, ενώ σε άλλες βρίσκονται υπό ανάπτυξη. Χώρες όπως η Δανία και η Γαλλία έχουν προχωρήσει σε εθνικά μέτρα περιορισμού των PFAS σε συγκεκριμένες κατηγορίες προϊόντων. Η καινοτομία και η ανάπτυξη ασφαλέστερων εναλλακτικών μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία μιας ανταγωνιστικής και βιώσιμης ευρωπαϊκής οικονομίας.
Τι ζητά το ευρωπαϊκό Μανιφέστο;
Οι οργανώσεις που υποστηρίζουν το Μανιφέστο καλούν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη να αναλάβουν συγκεκριμένες δεσμεύσεις.
Πρώτος στόχος: Ο συνολικός περιορισμός των PFAS έως το 2030.
Το Μανιφέστο υποστηρίζει την πρόταση καθολικού περιορισμού των PFAS (Universal PFAS Restriction), η οποία υποβλήθηκε από τη Δανία, τη Γερμανία, την Ολλανδία, τη Νορβηγία και τη Σουηδία και δημοσιεύθηκε από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Χημικών Προϊόντων (ECHA) το 2023. Η πρόταση προβλέπει ευρύ περιορισμό της παραγωγής, της διάθεσης στην αγορά και της χρήσης PFAS, συμπεριλαμβανομένων προϊόντων που εισάγονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Οι οργανώσεις ζητούν:
- Την υιοθέτηση ενός ολοκληρωμένου ευρωπαϊκού περιορισμού των PFAS έως το 2030
- Την κάλυψη ολόκληρης της ομάδας ουσιών, συμπεριλαμβανομένων των φθοριοπολυμερών
- Τη χορήγηση μόνο περιορισμένων και χρονικά καθορισμένων εξαιρέσεων για πραγματικά αναγκαίες χρήσεις, όταν δεν υπάρχουν ακόμη κατάλληλες εναλλακτικές
- Την ενίσχυση της νομοθεσίας για τα φυτοφάρμακα, τα βιοκτόνα και τα φαρμακευτικά προϊόντα, ώστε να αντιμετωπιστούν πρόσθετες πηγές ρύπανσης
- Την ενθάρρυνση της βιομηχανίας να επενδύσει σε ασφαλέστερες και βιώσιμες τεχνολογίες
Δεύτερος στόχος: Η αντιμετώπιση της ήδη υπάρχουσας ρύπανσης.
Η ευρωπαϊκή δράση δεν μπορεί να περιοριστεί στην αποτροπή νέων εκπομπών. Απαιτούνται επίσης ολοκληρωμένα σχέδια απορρύπανσης των επιβαρυμένων περιοχών, με προτεραιότητα στην προστασία του πόσιμου νερού και των τοπικών κοινωνιών. Το Μανιφέστο ζητά τη συνεπή εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει», ώστε το οικονομικό βάρος της αποκατάστασης να αναλαμβάνεται από τους υπεύθυνους της ρύπανσης και όχι από τους πολίτες.
Η Ευρώπη μπροστά σε μια κρίσιμη απόφαση
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δεσμευτεί, μέσα από τη Στρατηγική για τη Βιωσιμότητα των Χημικών Προϊόντων, να ενισχύσει την προστασία της ανθρώπινης υγείας και του περιβάλλοντος από επικίνδυνες χημικές ουσίες. Η αντιμετώπιση των PFAS αποτελεί ουσιαστική δοκιμασία αυτής της δέσμευσης. Η καθυστέρηση στη λήψη μέτρων συνεπάγεται συνεχιζόμενη απελευθέρωση ιδιαίτερα επίμονων ουσιών στο περιβάλλον, αυξάνοντας τις προκλήσεις για τις επόμενες γενιές. Η μετάβαση σε μια οικονομία χαμηλής ρύπανσης δεν μπορεί να βασίζεται στη συνεχή χρήση ουσιών που υπονομεύουν την υγεία των ανθρώπων και την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων.
